حجتالاسلام و المسلمین یعقوبعلی اسدی، مدیر مؤسسه امام حسن عسکری (ع) شهرستان آمل در گفت وگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه در ساری با اشاره به لزوم آگاهی طلاب حوزوی از منابع کلیدی برای شناخت علمای اعلام تصریح کرد: برای دستیابی به اطلاعات جامع درباره آثار و تألیفات عالمان شیعه، مراجعه به کتاب «الذریعة الی تصانیف الشیعة» اثر علامه متتبع آقا بزرگ تهرانی ضروری است. این اثر ارجمند که در بیست و هشت مجلد و بیست و پنج جزء به روش الفبایی تدوین یافته، فهرست دقیقی از آثار نوشته شده توسط طائفه حقه در طول تاریخ اسلام است.
کارشناس دینی خاطرنشان کرد: علاوه بر الذریعه، برای شناخت احوال شخصی و تراجم علما باید به منابعی همچون «أعیان الشیعه» در پنجاه جلد، «اعلام الشیعه»، «الدرجات الرفیعه» و سایر کتب رجال و تراجم مراجعه نمود. همچنین کتاب «طبقات اعلام الشیعه» که به صورت قهقر-ی از قرن چهاردهم تا چهارم تنظیم شده و «معجم اعلام الشیعه» اثر علامه سید عبدالعزیز طباطبایی که استدراکی بر آن است، از منابع ارزشمند در این زمینه هستند.
نهجالبلاغه و صحیفه سجادیه، صدر آثار شیعه
مبلّغ شهرستان جویبار با اشاره به جایگاه آثار بنیادین در میراث شیعه، اظهار داشت: در صدر آثار شیعی باید «نهجالبلاغه» و «صحیفه سجادیه» را نام برد. نهجالبلاغه که مجموعهای از خطبهها، نامهها و کلمات قصار امیرالمؤمنین علی (ع) است و توسط شریف رضی در قرن چهارم گردآوری شد، چنان جایگاه ویژهای دارد که صدها شرح و ترجمه برای آن نگاشته شده است.
وی افزود: صحیفه مبارکه سجادیه نیز شامل دعاهای دلنشین امام زینالعابدین (ع) است. در حالی که نسخههای مشهور این کتاب شامل پنجاه و چهار دعا است، اما اخیراً در «الصحیفه السجادیه الجامعة» اثر آیتالله سید محمدباقر موحد ابطحی، مجموعهی ادعیه ایشان در دویست و هفتاد دعا گردآوری شده است.
نگاهی به دستهبندی آثار علمی در حوزههای مختلف
حجتالاسلام و المسلمین اسدی با اشاره به تنوع آثار شیعی در علوم مختلف گفت: از میان دهها هزار اثر، میتوان به نمونههای برجستهای در حوزههای مختلف اشاره کرد. در میان صدها تفسیر از آثار علمای شیعه می توان به آثاری چون «تبیان» شیخ طوسی، «مجمعالبیان» طبرسی، «حقایق التأویل» سید رضی، «تفسیر عیاشی»، «تفسیر قمی» و آثار ابوالفتوح رازی اشاره کرد؛ چه اینکه در ادب و نحو نیز می توان به کتاب «صمدیه» و شرح رضی به عنوان نمونه بیان نمود. از میان آثار متعدد و چشمگیر علمای ما در «فقه» می توان به آثار بنیادینی مانند «رساله ابن بابویه»، «مقنع» و «هدایه» صدوق، «مقنعه» شیخ مفید، «نهایه» و «مبسوط» شیخ طوسی، «جمل العلم»، «العمل»، «شرایع»، «مختصر النافع» و «معتبر» محقق حلی و همچنین «لمعه» شهید اول و شروح آن اشاره نمود.
کارشناس دینی تصریح نمود: این کثرت آثار، نشاندهنده پویایی علمی و تلاش مستمر عالمان شیعه در تبیین احکام دین و گسترش معرفت اسلامی در طول تاریخ است.
شناخت نوابغ؛ از خواجه نصیرالدین طوسی تا علامه مجلسی
حجتالاسلام و المسلمین اسدی با اشاره به چهرههای درخشان تاریخ علمی شیعه، اظهار داشت: در میان دهها هزار اثر و دانشمند، نامهایی چون خواجه نصیرالدین طوسی، شیخ بهایی، علامه مجلسی و علامه حلی میدرخشد که هر یک در عرصههای مختلف، استقلال علمی و تعالی مذهبی شیعه را به نمایش گذاشتهاند.
علامه حلی؛ جامعالاطراف در علوم معقول و منقول
کارشناس دینی در تبیین جایگاه علمی علامه حلی، ایشان را در علوم معقول و منقول «بلندپایه و کمنظیر» توصیف کرد و افزود: تألیفات این عالم بزرگوار چنان گسترده است که تنها به نام بردن چند اثر محدود نمیشود؛ کتبی چون تذکره الفقها، تحریر، تبصره، منتهی، کشف المراد، الاشارات، ایضاح المعضلات، نهج الحق، کشف الفوائد، الدر النضید، المحاکمات، منهاج الکرامه، الفین و ایضاح المقاصد تنها بخشی از میراث ایشان است. حتی در منابع تاریخی ذکر شده که برخی از محققان، پانصد جلد از آثار ایشان را به خط خود علامه دیدهاند.
وی با نقل توصیفی از یکی از فضلا در تعریف مقام علمی علامه حلی، خاطرنشان کرد: در ترازبندی علمی، علامه حلی در فقه با سید مرتضی و شیخ طوسی، در حکمت با خواجه نصیرالدین طوسی و در ریاضیات با ابوریحان بیرونی همسایه است. وی در تحقیق عقلی و تنبه، قرین ارسطو و در هر فنی، همترازی بزرگترین متخصصان آن فن است. بدون شک او یکی از بزرگترین علما و اندیشمندانی است که تاریخ اسلام، چه در میان اهل سنت و چه در میان شیعه، به خود دیده است.
مبلّغ شهرستان آمل تأکید کرد: شناخت این چهرهها و آثارشان، برای طلاب و پژوهشگران امروز، الگوبرداری از جامعیت علمی و تلاش برای دستیابی به استقلال فکری و تخصص در تمامی عرصههای دانش است.
گستره آثار فقهی و کلامی؛ از «جواهر» تا «تجرید»
حجتالاسلام و المسلمین یعقوبعلی اسدی با اشاره به تکامل متون فقهی، اظهار داشت: در حوزه فقه، آثاری چون لمعه شهید اول و شروح آن، آثار شهید ثانی و کتاب جواهر که اخیراً در چهل و چهار جلد تجدید چاپ گردیده، از ارکان علمی شیعه هستند. برای شناخت سیر تطور این آثار، میتوان به کتابهایی چون «تاریخ الفقه الاسلامی و ادواره» اثر مرجع عالیقدر جهان تشیع، آیتالله العظمی سبحانی (مدّ ظلّه) یا «تاریخ الفقه الجعفری» سید هاشم معروفالحسنی مراجعه کرد.
مبلّغ شهرستان جویبار در زمینه آثار کلامی و اعتقادی افزود: در حوزه عقاید، آثاری نظیر تجرید و کشف المراد، انیس الاعلام، الرحلة المدرسیه بلاغی، کفایة الموحدین و ارشاد الطالبین از برجستهترین متون هستند که برای شناخت جامعتر آنها میتوان به «معجم التراث الکلامی» زیر نظر آیت الله العظمی سبحانی (مدّ ظلّه) رجوع نمود.
میراث شیعه در تاریخ، مذهب و اصول فقه
کارشناس دینی در تبیین آثار تاریخی و مذهبی تصریح کرد: در عرصه تاریخ، آثاری چون تاریخ یعقوبی، مروج الذهب و اخبار الزمان مسعودی نامبرده میشوند. باید دانست که تنها در کتاب الذریعه، از سیصد و سی کتاب تاریخی نام برده شده است. در حوزه مذهب و دفاع از عقاید نیز آثاری چون عبقات الانوار، استقصاء الافحام، الغدیر امینی و احقاق الحق قاضی نورالله، گواه تخصص و نبوغ عالمان شیعه در پاسخ به شبهات است. همچنین در زمینه اصول فقه می توان به کتب بنیادینی چون «عده» شیخ طوسی، «قوانین»، «رسائل» شیخ انصاری و «کفایه» محقق خراسانی اشاره کرد.
تنوع علمی؛ از ریاضیات و فلسفه تا ادبیات و لغت
حجتالاسلام و المسلمین اسدی با تأکید بر اینکه نوابغ شیعه تنها به علوم شرعی محدود نبودند، اظهار داشت: در هر حوزهای از دانش، ستارگان درخشانی در آسمان تشیع ظاهر شدهاند. در ریاضیات، خلاصه الحساب شیخ بهائی، در منطق و فلسفه، آثاری چون شفاء و نجاة ابوعلی سینا، قبسات میرداماد و اسفار ملاصدرا و منظومه سبزواری، میراثی ماندگار هستند.
وی با اشاره به آثار متعدد علمای امامیه در ادبیات و لغت افزود: در شعر و ادب، دیوانهای سید رضی، فرزدق و دعبل و آثاری چون صنعه الشعر خالع نحوی برجستهاند. در علم لغت نیز العین خلیل بن احمد و مجمع البحرین طریحی، از منابع سترگ هستند. همچنین در علوم تخصصی قرآن، آثارهایی در زمینه اعراب قرآن، مجاز القرآن و آیات الاحکام (مانند آثار مقدسی اردبیلی و فاضل مقداد) نگاشته شده است.
حدیث، اخلاق و سیره؛ منابع جامع هدایت
مدیر مؤسسه امام حسن عسکری (ع) امل در بخش مربوط به علوم حدیث و اخلاق خاطرنشان کرد: در حدیث، علاوه بر کتب اربعه، آثار عظیمی چون بحارالانوار، وسائلالشیعه و جامع احادیث الشیعه (که تحت نظر آیتالله بروجردی تألیف شد) قرار دارند. در علم اخلاق نیز اخلاق ناصری خواجه نصیر، طهارة الاعراق ابن مسکویه و جامع السعادة و معراج السعادة نراقی، از آثار اثرگذار هستند. همچنین به آثار مربوط به سیره پیامبر خدا (ص) و ائمه اطهار (ع) نظیر سیره ابن اسحاق، کشف الغمه اربلی و ارشاد شیخ مفید اشاره نمود.
شیخ طوسی، نمونه یک عالم جامع
حجتالاسلام و المسلمین اسدی با اشاره به ویژگی تخصصهای چندگانه در میان علمای اعلام، اظهار داشت: بسیاری از بزرگان شیعه در رشتههای متعدد متخصص بودهاند. شیخ طوسی نمونه بارز این موضوع است؛ ایشان در تفسیر، فقه، اصول، کلام، رجال و حدیث آثاری دارند که همچنان مورد استفاده تمام علما است؛ آثاری چون نهایه، مبسوط، خلاف، عده، تبیان، تهذیب و استبصار.
وی گفت: این حجم گسترده از آثار در تمامی علوم، نشان میدهد که حوزه تشیع همواره کانون علم و دانش بوده است. برای شناخت دقیقتر این میراث، توصیه میکنم علاوه بر الذریعه، به فهرست ابنندیم و فهرست شیخ نیز مراجعه شود تا عظمت این خدمات علمی برای همگان روشن گردد.
نظر شما